Co?
Pracownicy Biura Rozwoju Gdańska przeprowadzili analizę, która wskazała najlepszą lokalizację dla nowych szkół podstawowych. Wykorzystując dane demograficzne, oświatowe oraz unikalną w skali kraju miejską sieć połączeń pieszych, miasto było w stanie wskazać obszary w mieście o największym zapotrzebowaniu na usługi edukacyjne oraz prognozować ich dalszy rozwój.
Dlaczego?
Dynamiczny rozwój zabudowy mieszkaniowej i wzrost liczby mieszkańców sprawiły, że Gdańsk stanął przed koniecznością zaplanowania nowych szkół podstawowych. Przed podjęciem decyzji o ich lokalizacji potrzebna była analiza pokazująca, gdzie obecnie — i w kolejnych latach — może brakować miejsc w placówkach oświatowych.
Analiza przeprowadzona przez Biuro Rozwoju Gdańska wpisuje się w wymogi znowelizowanej ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, która umożliwia gminom tworzenie standardów dostępności do infrastruktury społecznej. Jednocześnie idzie o krok dalej, ponieważ uwzględnia nie tylko odległość od szkoły, ale także jej pojemność i obecne obłożenie. To ważne, ponieważ same wymogi ustawowe mogą wskazywać, że szkoła znajduje się w odpowiedniej odległości od miejsca zamieszkania, ale nie pokazują, czy dana placówka ma wystarczającą liczbę miejsc. W praktyce może to oznaczać, że dzieci będą musiały uczęszczać do bardziej oddalonych szkół, a rzeczywista dostępność edukacyjna będzie odbiegać od założeń przyjętych w standardach ustawowych.
Dotychczas badania dostępu uczniów do szkół często opierały się na wyznaczaniu prostych linii między miejscem zamieszkania a szkołą. Takie podejście nie odzwierciedlało rzeczywistej trasy, jaką pokonują dzieci. Dlatego w analizie wykorzystano miejską sieć połączeń pieszych, która pozwala dokładniej oszacować realną odległość dojścia do szkoły.
Jak?
Przed przystąpieniem do analizy kluczowe było zgromadzenie pełnego zestawu danych, które umożliwiły dokładne zbadanie bieżącej sytuacji oraz wykonanie prognoz. Przestrzenne dane demograficzne, urbanistyczne oraz oświatowe stanowiły podstawę do dalszej pracy nad projektem.
Tab. 1. Dane wykorzystane do analizy dostępu do szkół podstawowych.
| Dane oświatowe | Baza adresowa szkół podstawowych w Gdańsku wraz z informacjami o pojemności szkoły oraz obecnym obciążeniu | Wydział Edukacji UM – inwentaryzacja własna |
| Dane demograficzne | Baza adresowa osób zameldowanych wraz informacją o wieku | Wydział Spraw Obywatelskich UM |
| Prognoza demograficzna na rok 2030 | Główny Urząd Statystyczny | |
| Prognoza demograficzna na rok 2045 | Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Gdańska | |
| Dane urbanistyczne | Baza niezabudowanych terenów inwestycyjnych mieszkaniowych wraz z możliwą intensywnością zabudowy | Miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego oraz Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Gdańska |
Wszystkie zebrane dane zostały przetworzone przy użyciu oprogramowania ArcGIS Pro. Baza danych o placówkach szkolnych, zawierająca informacje o ich pojemności, została zaimportowana jako warstwa punktowa na mapę. Do przestrzennej lokalizacji mieszkańców wykorzystano tereny wyznaczone w miejscowych planach zagospodarowania oraz studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego (dalej: studium), przeznaczone pod funkcje mieszkaniowe i mieszkaniowo-usługowe. Następnie, do siatki heksagonów o powierzchni 1 ha przypisano aktualną gęstość zaludnienia oraz intensywność zabudowy, wraz z prognozowaną liczbą mieszkańców. Dzięki temu uzyskano docelowy przestrzenny rozkład ludności w Gdańsku. Maksymalną odległość od budynków mieszkalnych do placówki ustalono zgodnie z obowiązującymi przepisami na 3 km i 4 km na podstawie sieci połączeń pieszych.[1]
Aby wyodrębnić grupę dzieci w wieku szkolnym, w bazie danych dotyczącej zameldowanych mieszkańców wykorzystano informacje o ich wieku. Natomiast w przypadku stanu prognozowanego oparto się na procentowych założeniach wynikających z prognoz demograficznych zawartych w Studium.
Ryc. 1. Widok tabeli atrybutów warstwy szkół i ludności w siatce heksagonów
Analizę przeprowadzono za pomocą narzędzia Location-Allocation z grupy Network Analysis, które korzysta ze sparametryzowanej sieci połączeń pieszych. Szkoły zostały zdefiniowane jako obiekty docelowe (Facilities), do których uczniowie muszą dotrzeć. Każda placówka miała w tabeli atrybutów przypisaną pojemność (Capacity). Uczniowie, zliczeni w siatce heksagonalnej, pełnili rolę punktów żądań (Demand Points), a ich liczba była oznaczona jako waga (Weight) dla danego heksagonu.
Program automatycznie weryfikował czy punkt żądań o danej wadze, podążając po ścieżce pieszej do najbliższej szkoły zmieści się w jej pojemności. W przypadku, gdy dana szkoła osiągnęła maksymalne wypełnienie, program poszukiwał kolejnej placówki zdolnej do przyjęcia uczniów. Ostatecznymi kryteriami ograniczającymi były maksymalna odległość dojścia do szkoły oraz maksymalne wykorzystanie jej pojemności. W wyniku analizy, każdemu heksagonowi w tabeli atrybutów przypisano odpowiednią szkołę. Brak wartości oznaczał, że uczniowie z danego obszaru nie mają dostępu do placówek edukacyjnych.
Analizę przeprowadzono dwukrotnie: dla współczynnika zmianowości[2] szkół na poziomie 1,0 oraz przy maksymalnym dopuszczalnym obciążeniu, czyli współczynnika zmianowości na poziomie 1,3. Miasto stara się zapewnić dzieciom jak najlepsze warunki edukacyjne, aby uniknąć konieczności nauki w systemie zmianowym. Wariant analizy ze zmianowością na poziomie 1,3 ukazuje już potencjalne trudności w zapewnieniu odpowiedniego dostępu do szkół dla uczniów w niektórych rejonach.
Rezultaty analizy przedstawiono na mapach heksagonalnych, gdzie:
- zielony kolor oznacza obszary, w których dzieci mają zapewnione miejsca w szkołach przy zmianowości 1,0;
- żółty kolor oznacza zapewniony dostęp przy zmianowości 1,3;
- czerwony kolor oznacza brak zapewnionego dostępu do szkół podstawowych, przy czym jego intensywność (od jasnego do ciemnego) odzwierciedla liczbę dzieci na danym obszarze.
Ryc. 2. Mapa wynikowa analizy dostępu do Szkół Podstawowych.
Jaki jest potencjał?
Model sieci połączeń pieszych stworzony przez Biuro Rozwoju Gdańska to innowacyjne narzędzie, które znacząco wspiera proces planowania przestrzennego, oferując szerokie możliwości analityczne. Dzięki zastosowaniu zaawansowanych technologii GIS, model ten pozwala na tworzenie prognoz i scenariuszy rozwoju nie tylko dotyczących lokalizacji placówek oświatowych, ale też innych punktów użyteczności publicznej jak np. tereny zielone czy przychodnie zdrowia. Natomiast samą analizę dostępności do szkół można również aktualizować w kolejnych latach, uwzględniając nowe dane demograficzne, oświatowe oraz zmiany w sieci połączeń pieszych.
[1] Ust. 2 Art. 39 Ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe – Droga dziecka z domu do szkoły nie może przekraczać:
1) 3 km – w przypadku uczniów klas I–IV szkół podstawowych;
2) 4 km – w przypadku uczniów klas V–VIII szkół podstawowych.
[2] współczynnik zmianowości – stosunek liczby oddziałów do liczby pomieszczeń, w których odbywają się zajęcia dydaktyczno-wychowawcze.
Opracowanie pochodzi z podręcznika Dane miejskie w praktyce. Podręcznik dla samorządów PDF.
Autorzy opracowania:
Marta Gurgul – Biuro Rozwoju Gdańska
Krystian Mowiński – Biuro Rozwoju Gdańska